Hemel op aarde

De kalme golven van een diepblauwe oceaan rollen teder op het parelwitte zandstrand. Palmbomen wiegen zachtjes in de wind. De zon schijnt er van opgang tot ondergang. Op de achtergrond speelt een Caribisch orkestje. Knappe dames en stoere heren geven jou mixdrankjes en tropische fruitcocktails te drinken. In Hotel Paradise beleef je de hemel op aarde. All inclusive.
Maar zelfs dit paradijs gaat vervelen. Op een dag wil je weten waar die kleine bouwvallige huisjes voor dienen achter dat palmenbosje. Prikkeldraad verspert je de toegang, maar je kunt nog net zien dat het de slaapvertrekken zijn voor het personeel.

                                        

En als je wilt snorkelen vertelt het excursiebureau jou doodleuk dat dat buiten de all inclusive regeling valt. Een uurtje varen met de boot. Eerst even dokken: in dollar uiteraard. "Maar dat koraalrif dichtbij," probeer je nog. "Ach, mijnheer, da's allang morsdood."

De hemel op aarde valt vaak tegen. De mooie verre paradijzen... vaak zijn het oorlogslanden, vervuilde landen, hongerloontjeslanden, kinderprostitutielanden. En als de mens zegt dat hij de hemel op aarde kan realiseren, moet je al helemaal argwaan krijgen. Voor je het weet moeten er muren om de heilstaat heen, marcheren er laarzen en rollen er  tanks. En de hemel is ook niet te koop. Er kunnen geen hemelse aandelen worden verhandeld op Wallstreet.

Soms zijn er wel flitsen van het paradijs. Een vallei in Yosemite National Park, Californië, onder een blauwe meihemel, zeven jaar geleden. Bruisende watervallen, een diepgroen woud. Best mogelijk dat de hemel er zo uitziet, dacht ik toen.

De eerste ontluikende bloesemknoppen, zingende vogels... ook dat zijn kleine flitsen van een mogelijke hemel, maar meer ook niet.

In Openbaring 21 schrijft Johannes over de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. Gods woonplaats zal onder de mensen zijn. Dan wordt het echt de hemel op aarde. Voor altijd all inclusive.

De veertiende mei

De zon ging stralend op. Het was een prachtige dag, en zo rustig. Je zou niet zeggen dat het oorlog was. De hele morgen was het rustig, je hoorde geen vliegtuig, zelfs geen schot.

Dit hierboven zijn de eerste regels die mijn moeder in haar dagboek schreef onder het opschrift Dinsdag 14 Mei 1940. Ze was toen 14 jaar.

Het moet inderdaad een prachtige wolkenloze meidag zijn geweest. Rotterdam haalde weer adem na een aantal zeer onrustige dagen. Toen op vrijdag 10 mei de oorlog uitbrak logeerde er toevallig net een tante uit Scheveningen bij het gezin in Kralingen. De radio berichtte over Duitse vliegbewegingen boven Nederland, maar dat hadden ze zelf ook al gehoord. De tante wilde terug, maar er reden geen treinen meer.

Straten werden afgezet. Rond de Maasoevers vonden heftige schotenwisselingen plaats. Regelmatig was er luchtalarm. Er heerste angst en ongeloof. Op zondag 12 mei (eerste Pinksterdag) was het niet mogelijk om naar de kerk te gaan; op straat was het veel te gevaarlijk. Het Maasstation brandde, de Marinierskazerne was gebombardeerd. De dag daarop kreeg de oom uit Scheveningen het toch voor elkaar om tante op te halen per tandem. Op de veertiende mei leek de rust te zijn teruggekeerd.

Ze waren 's ochtends nog even buiten geweest. Ze wilden tussen de middag net een boterham eten toen toch weer dat luchtalarm afging. Mijn oma at terstond niets meer, maar mijn moeder had honger en nam twee boterhammen mee. Ze stonden onderaan de trap van hun bovenwoning. Ze hoorden knallen die steeds dichterbij leken te komen. Een soort van machinaal gehuil weerklonk boven de stad. En toen het inferno. Hun huis schudde op een manier dat ze nooit voor mogelijk hadden gehouden. Rookwolken in de straat. Overal het geluid van instortende huizen en glasgerinkel. Gillende en huilende mensen die voorbij renden. Geschreeuw: "De Oostzeedijk staat in brand!"

Wat moet er op dat helse ogenblik door mijn moeder zijn heengegaan. Een gevoel dat je wereld instort in de meest letterlijke zin. Dat niets er meer toe doet, behalve je eigen leven en dat van je dierbaren.

"Jullie moeten bidden," zei mijn oma.
"Dat doe ik al, maar het helpt niet," reageerde mijn moeders jongste broertje.

Meer dan een kwartier stonden ze daar met een deken onder de arm, dicht tegen elkaar. Biddend, smekend dat het ophouden mocht. De laatste klap was zo oorverdovend dat mijn moeder hem nooit meer zou vergeten. Achteraf bleek er een blindganger op het balkon te zijn gevallen waardoor slechts het keukenraam aan diggelen ging. Als het een voltreffer was geweest had mijn moeder het niet overleefd en had ik nooit bestaan.

Rotterdam brandde. Bluswater was er niet meer. Hoewel het huis niet was verwoest, dreigde het nu ten prooi te vallen aan een ongetemde vuurzee, dus moesten ze vluchten. Ze zijn naar Hillegersberg gelopen waar ze konden overnachten bij kennissen van hun buren. De dag daarop bleek het huis er nog te staan, maar de buurt was onherkenbaar geworden. Mijn moeder schrijft: Van de Lusthofstraat was niets meer over. Die mooie winkelstraat. Een heel klein stukje stond er nog.

Hoe heeft mijn moeder dit ooit verwerkt? Telkens als er vliegtuigen laag overvlogen, sirenes afgingen en er een zwaar onweer overtrok zou de angst bij haar weer bovenkomen. Haar leven lang. Maar ze heeft er veel over gepraat en het gedetailleerd opgeschreven. Zo zijn haar ervaringen bewaard gebleven. Opdat het bombardement van Rotterdam op die veertiende mei nooit zal worden vergeten.

De stem van het water

Ik heb al behoorlijk wat van de wereld gezien, maar Nederland blijft voor mij een fascinerende thuishaven. Een overvol land? Ja, de woestijn van Namibië is wel wat anders, maar je bent onze hoofdstad nog niet uit of de weidse polders ontvouwen zich voor je. Ik moet dan altijd aan het gedicht van Hendrik Marsman denken: Herinnering aan Holland. Denkend aan Holland zie ik brede rivieren... Maar hij dicht ook over de geweldige ruimte waarin boerderijen zijn verzonken, verspreid door het land.

De jachthaven van Monnickendam. De harde wind maakt muziek met touwen en masten. Het wil vandaag niet zo met de zon en weer moet ik aan Marsman denken: de lucht hangt er laag en de zon wordt er langzaam in grijze veelkleurige dampen gesmoord. Met windkracht zeven is het niet verstandig om uit zeilen te gaan. We zien een waaghals - klaar om de zeilen te hijsen - toch langs varen, de Gouwzee op.

Terug naar Amsterdam, naar het Scheepvaartmuseum. Prachtig opgeknapt na de renovatie. Natuurlijk is de replica van het VOC-schip een absolute trekker. Vroeger bevoeren dergelijke schepen de wereldzeeën, vandaag komt de wereld hier. De interactieve zwerftocht door de Gouden Eeuw is vooral voor kinderen heel leuk. Daarnaast kun je eeuwenoude globes bekijken, talloze scheepsmodellen, scheepsornamenten, schilderijen van zeegezichten en navigatieapparatuur.

We hadden een sompige moerasdelta kunnen blijven, een reusachtig waddengebied met landinwaarts venen en bossen. Ook heel apart, maar dat werd het niet. We zijn een drooggemalen zeevarende natie geworden. We proberen respectvol met dat water om te gaan, want - om in Marsman-termen te blijven - in alle gewesten wordt de stem van het water met zijn eeuwige rampen gevreesd en gehoord.  

Verloren voorwerpen

Gezien in het Vondelpark: het Vindhek. Vind je iets, hang het verloren voorwerp aan het Vindhek. Ben je juist iets kwijtgeraakt: ga daar dan ook kijken en wie weet vind je het weer. Er zijn veel meer Vindhekken in Amsterdam en ook al een paar in Utrecht.

Soms hoeven voorwerpen niet echt verloren te zijn. Ik heb wel eens dat ik iets vind dat ik niet eens kwijt was. Toch komen dan de herinneringen weer. De afgelopen tijd vond ik dingen waarvan ik dacht: ach, dat heb ik ook nog.

Mijn eerste kinderschoentje bijvoorbeeld. Of een dominospel die ik ooit als kleuter kreeg. Dia's van een voorbije vakantie. Door alle digitaliseringsmogelijkheden van tegenwoordig zou je het bijna vergeten zijn: een groot scherm in de huiskamer, de lichten uit en met z'n allen gezellig dia's kijken.

Een ansicht van mijn ouders. Groeten uit Lunteren. Ze logeerden in Hotel de Werelt. De zomer van 2003? Veel ouder zijn tijdschriftjes die ik zelf ontwierp en schreef. Wereld noemde ik het wetenschappelijke magazine. Na een paar nummers doopte ik het blad om in WODEL (Wetenschap Onderzoek Doe En Leerblad). Bestaat het monster van Loch Ness? kopt de Wereld van april 1981. Ik was toen twaalf. En natuurlijk ging het over de Space Shuttle die rond die tijd gelanceerd werd.

In de WODEL van maart 1982 een depressief artikeltje over het einde der tijden: milieuvervuiling en een atoomoorlog. We mogen blij zijn als we het jaar 2000 halen. Wat een 'doemdenken' voor een jongetje van dertien. Maar ja, het waren de jaren van de Koude Oorlog, No Future en De Bom van Doe Maar.

Na dertien nummers hield ik het tijdschriftschrijven voor gezien.

En ik vond nog een plattegrond van een zelfverzonnen dorp waarin ik wel had willen wonen. Wanneer getekend? 1980? Het ligt vlakbij bossen, duinen en zee. Verbonden met een snelweg en een spoorlijn. Opvallend zijn de vele kerken in mijn dorp: drie Hervormde, drie Gereformeerde en twee Rooms Katholieke kerken.

Een paar verloren voorwerpen en een wereld aan verhalen gaat open.

Drink met een vrolijk hart je wijn

De zaterdagavond voor Pasen was er een Paaswake in de grootste kerk van onze stad. Het Avondmaal bestond dit keer uit het dopen van een hostie in de wijn, op Rooms Katholieke wijze dus. 

Allerlei soorten Avondmaal heb ik gevierd. Staand in een kring,  lopend langs ouderling, dominee of priester, gewoon zittend in de kerkbank. Maar soms ook in de open lucht, waarbij stukken brood door de menigte werden gebroken en uitgedeeld. Een enkele keer ook aan tafels.

                                      Bruiloft te Kana, plafondschildering

Doorgaans wit brood, regelmatig ook matzes dat het meest dicht bij Jezus' Laatste Avondmaal komt. Eén keer maïsbrood, maar dat was een vergissing. Hoewel, het ging die zondag over Midden-Amerika, dus niemand gaf er aanstoot aan.

Soms was er druivensap, meestal rode wijn. Symbool van het vergoten bloed van Christus, maar eveneens symbool van de vreugde, want wijn wordt in de Bijbel vaak met vrolijkheid geassocieerd. Drink met een vrolijk hart je wijn (Prediker 9:7) Wel grappig dat er staat dat je in een vrolijke stemming  moet zijn om alcohol te drinken, dus niet andersom: ben je verdrietig of kwaad, drink dan wijn. De Bruiloft te Kana was een vreugdevol feest en daarom was het ook logisch dat de drank opgewekt vloeide. Jezus deed daar Zijn eerste wonder. De wijn was op: een ramp voor het gezelschap, maar Jezus veranderde water in wijn.

Na veertig dagen vasten dronk ik tijdens de Pasen een aantal glazen rosé.

Lechaim, op het leven!

Dode Zeerollen op de Dam

Toen, alweer elf jaar geleden, onze vakantie in Israël er bijna op zat, besloten we ter afsluiting het Israël Museum te bezoeken. 's Morgens hadden we ons hotel in de Oude Stad van Jeruzalem verlaten, 's avonds ging pas onze vlucht. Het Israël Museum dus, een gigantisch gebouwencomplex met daarin alle aspecten van het Jodendom.

Ik bezocht vorige week de tentoonstelling Jodendom, een wereld vol verhalen in de Nieuwe Kerk van Amsterdam en daar kreeg ik een déjà vu. Want deze expositie bevat ook allerlei aspecten van het Jodendom. Vele documenten en voorwerpen uit diverse windstreken die betrekking hebben op Joodse feesten of gebruiken van geboorte tot dood en alles wat daar tussen zit: besnijdenis, bar mitswa, sjabbath, huwelijk.

Opvallend zijn de kunstvoorwerpen uit landen die je niet direct associeert met Jodendom: Afghanistan, India, Libië. Je zag eeuwenoude geschriften, soms duizend jaar oud. In het hart van de kerk kon je fragmenten van de legendarische Dode Zeerollen zien. Bijbelboeken, twintig eeuwen geleden opgetekend.

Bijzonder zijn de micrografieën. De documenten bevatten tekst, maar de schrijver zet de letters zo, dat ze sierlijke patronen en zelfs tekeningen vormen. Je mocht er niet fotograferen, maar ik heb nog een souvenir, ooit gekocht in het stadje Safed in Galilea, dat ook zo'n micrografie is. Je ziet Mozes getekend met Hebreeuwse letters.

Wie ook Dode Zeerollen op de Dam wil zien, moet opschieten: de tentoonstelling is er nog tot en met aanstaande zondag 14 april. En anders toch maar naar het Israël Museum in Jeruzalem.

Het ei hoort er helemaal bij

Er valt niet meer aan te ontsnappen. Eind februari waren ze al in de winkels te zien, maar nu regent het Paaseieren. Chocolade eitjes in kleurrijk aluminium verpakt, geschilderde eieren in de etalages.

Er schieten mij de laatste dagen allerlei spreekwoorden te binnen over eieren. Als je voor een appel en een ei de kip met gouden eieren hebt gekocht, moet het een eitje voor je zijn om rijk te worden want zo'n beest legt bepaald geen windeieren. Anderen kiezen echter eieren voor hun geld of moeten over eieren lopen om hun ei kwijt te kunnen raken. Wat was er eerder, de kip of het ei? Wie vindt daarover nu eens het ei van Columbus. Of wil het ei gewoon wijzer zijn dan de kip. Gelukkig is een half ei altijd nog beter dan een lege dop...

                                          Geschilderde eieren, ooit in een Roemeens klooster gekocht.
                                         

Wat heeft het ei eigenlijk te maken met Pasen? In ieder geval veel meer dan een bal en een boom met Kerst. Ik las dat de eierenmanie met Pasen misschien wel zijn oorsprong vindt bij  het traditionele veertig dagen vasten, waarbij de 'preciezen' ook geen eieren aten. Werd het eenmaal Pasen, dan was het eieren verorberen bij de vleet.

Op de Sederschotel vind je echter ook een ei. Hard gekookt en gebraden. Tijdens het Joodse Pesachmaal, de Seder, worden er allerlei traditionele gerechten opgediend, zoals mierikswortel (het bittere kruid), charoset (een zoet mengsel) én een ei dat herinnert aan het feestoffer dat destijds in de Tempel werd gebracht. Het ei is tevens symbool van de triomf van het leven over de dood. Dat is nu precies waar het met Pasen om draait. Het ei heeft dus alles met Pasen te maken!

Eieren verstoppen en laten zoeken dus... En eieren eten: gebakken eieren, geklutste eieren, omeletten, eieren van chocola. Het Paasei hoort er helemaal bij.